Amazigh als taal is officieel maar Tifinagh als schrift zorgt nog steeds voor debat
Het Koninklijk Instituut voor Amazigh Cultuur (IRCAM) wil een einde maken aan de discussie over het Tifinagh-schrift. De keuze is al gemaakt in 2003, zegt een hoge functionaris van het instituut tegen Hespress, en wie dat nu nog ter discussie stelt, gaat wetenschappelijk de mist in. De Amazigh-verenigingen die het instituut al jaren bekritiseren, denken daar anders over.
Wat er in 2003 werd beslist
Tifinagh is zichtbaar op de Marokkaanse paspoorten, de straatborden in Rabat en de schoolboeken: de geometrische tekens naast het Arabisch en het Frans. Ze staan daar omdat koning Mohammed VI op 10 februari 2003 voor dit schrift koos, op advies van het net opgerichte IRCAM.
Daarvoor was er een felle strijd over welk schrift de Amazigh-taal moest gebruiken. Drie kampen stonden tegenover elkaar: voorstanders van het Arabische schrift, voorstanders van het Latijnse schrift, en voorstanders van Tifinagh, een oud inheems schrift dat door de Toeareg in de Sahara werd gebruikt en door Amazigh-activisten in Frankrijk nieuw leven was ingeblazen. IRCAM koos voor een gemoderniseerde versie, het neo-Tifinagh, na wat bronnen omschrijven als een “highly contested election” binnen het instituut.
De hoge functionaris die nu aan Hespress spreekt, verdedigt die keuze opnieuw. Het instituut heeft Arabisch en Latijn vergeleken en beide hadden tekortkomingen, zegt hij, “niet vanuit ideologisch perspectief, maar vanuit wetenschappelijk en laboratoriumonderzoek, gebaseerd op academische vergelijkingen die moeilijk te weerleggen zijn.” Basisschoolleerlingen die thuis geen Amazigh spreken, bleken na de eerste weken al gemakkelijk te kunnen schrijven in Tifinagh. Zijn conclusie: “De terugkeer naar dit debat is een stap achteruit.”
Waarom het debat toch niet stopt
Dat het IRCAM dit nu moet herhalen, zegt iets. De functionaris erkent zelf dat de werkwijze van het instituut “weerstand heeft ontmoet van Amazigh-verenigingen.” Die kritiek is niet nieuw en niet klein.
De kern van het bezwaar: IRCAM heeft het schrift gekozen zonder de Amazigh-gemeenschap er direct in te betrekken. De beslissing werd namens de Amazigh-bevolking genomen, niet mét hen. Amazigh-onderzoeker Brahim El Guabli omschreef het bredere conflict tegenover The New Arab als volgt: “Achter de meningsverschillen over het alfabet gaan diepe ideologische kwesties schuil over hoe elke groep de Marokkaanse identiteit opvat.”
Arabisch-nationalistische en islamistische stemmen wilden het Arabische schrift, deels om eenheidspolitieke redenen. Een deel van de Amazigh-beweging wilde het Latijnse schrift, omdat dat de taal toegankelijker maakt voor een internationaal publiek en voor de Amazigh-diaspora in Europa. Tifinagh werd door sommigen gezien als een compromis dat niemand echt wilde, of als een schrift dat de Amazigh-taal bewust zou isoleren. Voormalig premier Abdelilah Benkirane, leider van de islamistische PJD-partij, vergeleek Tifinagh ooit spottend met het Chinese schrift, als zou het even ontoegankelijk zijn voor de gemiddelde Marokkaan.
Wat er nu op het spel staat
De Amazigh-taal is sinds de grondwet van 2011 officiële taal van Marokko, naast het Arabisch. Maar officieel zijn en daadwerkelijk functioneren in het onderwijs, de rechtbank, de media en het openbaar bestuur zijn twee verschillende dingen. De vraag welk schrift daarvoor het meest geschikt is, raakt direct aan die implementatie.
Het IRCAM-standpunt: Tifinagh is gestandaardiseerd, grondwettelijk verankerd, en de discussie moet nu gaan over gebruik en verspreiding. “We moeten dit debat voorbij zijn,” aldus de functionaris.
Volgens de volkstelling van 2024 spreekt 24,8 procent van de Marokkaanse bevolking Tamazight, maar Amazigh-organisaties betwisten dat cijfer en stellen dat het in werkelijkheid veel hoger ligt. Hoe meer mensen de taal spreken, hoe groter het belang van de vraag hoe die taal geschreven wordt. De Amazigh-beweging houdt het debat open. Dat het IRCAM dit standpunt meer dan twintig jaar na de oorspronkelijke beslissing opnieuw publiekelijk moet verdedigen, laat zien hoe ver beide partijen nog uit elkaar liggen.